İnsanın Zaafları

İnsan, zaafları olan bir varlıktır. Kur’ân, şu âyetiyle bu gerçeği bildirir: “İnsan zayıf yaratıldı”¹ Bu zayıf­lık, daha dünyaya gelir gelmez kendini göstermeye baş­lar. Diğer canlıların yavruları kısa zamanda hayata uyum sağlayıp kendi başlarına hayatlarını devam etti­rebilecek seviyeye ulaşırlar. İnsan yavrusu ise, bir-iki yılda ancak ayağa kalkar. 15-20 yılda ancak bir kısım fayda ve zararları öğrenir. Ömrü boyunca da, hayat ka­nunlarını öğrenmeye muhtaçtır.

Ayrıca, insan çok hassas bir canlıdır. Ne fazla sı­cağa gelebilir, ne fazla soğuğa… Ne açlığa dayanabilir, ne susuzluğa… Bir mikrop onu yere serer. Bir kuyruklu yıldız onu ürkütür. Geçmişi düşünür, üzülür. Geleceği düşünür, endişe eder. Emelleri ebede uzanır.

Bir de, fıtratımızda dercedilen “beşeri zaaflarımız” vardır. Bu zaaflar, birtakım huy ve karakterlerimizdir. Bunlardan bir kısmını şu şekilde ele alabiliriz:

1. Nisyan (Unutkanlık)

İnsan, nisyana müpteladır, unutur. Her insanın hayatında pek çok nisyan örnekleri vardır. İlk insan Hz. Âdem de aynı nisyanı yaşamıştır. Âyet bunu şöyle anlatır: “Doğrusu daha önce Âdem’den ahid almıştık da, unut­tu…”² Hz. Âdem’e, yasak ağaca yaklaşmaması emre­dilmiştir. Şeytanın vesvesesiyle yaklaşır ve o ağaçtan yer. Bunun sonucunda dünyaya gönderilir.³

Hz. Âdem’in tabiatı aynen Âdemoğullarında da var­dır. Nisyanın en kötüsü, insanın kendini unutması, ya­ratılış gayesini hatıra getirmemesidir. Buna, gaflet de­nir. Cenab-ı Hak, bazı musibetlerle insanı gaflet uyku­sundan uyandırır. Onu, yaratılış gayesine yöneltir. Fa­kat pek çok insan yine unutur. Kur’ân, bu hali şöyle bildirir:

“İnsana zarar dokunduğunda gerek yatarken, gerek otururken, gerek ayakta iken bize dua eder durur. Fakat ondan zararı giderdiğimizde, daha önce o zarar için bize dua etmemiş gibi, geçer gider…”⁴

2- Helu’ (harislik, cimrilik)

Beşeri zaaflarımızdan biri de, mala düşkünlüktür. Kur’ân, bu hususu şöyle haber verir:

“İnsan helu’ (hırslı) yaratıldı. Kendisine bir zarar dokunduğunda feryadı basar. Bir mal isabet edince de, meneder…”⁵

“Âdemoğlunun bir vadi dolusu altını olsa, ikinci bir vadi dolusu altını ister…”⁶ hadisi, bu beşeri zaafı­mıza dikkat çeker. Bebeklerde bile aynı tabiatı görmek mümkündür. Onun elindekini almak çok zordur, ama sizin verdiğinizi hemen alır.

3- Acelecilik

İnsan, aceleci bir varlıktır. Birden neticeye ulaşmak ister. Peşin lezzetlere müptelâdır. Âhiret saadetini dün­yada tatmaya çalışır. “Ya Rabbena! Bize dünyada ver’ der. Bu kimsenin âhirette bir nasibi yoktur.”⁷

Hâlbuki bu dünya sabrı ve sebatı gerektirir. Asıl olan dünya mutluluğu değil, âhiret saadetidir. Âhiretin elmaslarını, bu dünyanın cam parçalarıyla değiştirme­nin bir anlamı yoktur. Sonsuz hayata nisbetle bu kısa hayat, bir ân-ı seyyâle gibidir. Fakat insan, âhireti bilmediğinden bütün himmetini dünyaya sarfeder. “Ha­yat ancak bu hayattır” deyip, onun lezzetlerini elde et­meye çalışır. Kur’ân’ın bildirdiği gibi, doğrusu “insan çok acelecidir.”⁸

4- Övülmek

Hemen her insan övülmeyi sever. Yaptığını sever, beğenir. Oysa övündüğü şeylerde kendisinin hissesi pek azdır. Meselâ, sesinin güzelliğiyle iftihar eder. Hâlbuki Allah ona böyle bir ses vermeseydi, elinden hiç­bir şey gelmezdi.

Kur’ân-ı Kerim, bu meselede şu hatırlatmayı yapar:

“Sakın sakın yaptıklarıyla gururlanan ve yapmadıklarıyla övül­meyi sevenlerin, azaptan emin bir yerde bulundukları­nı zannetme!”⁹

Âyette reddedilen iki durum vardır:

1. Yaptığıyla gururlanmak.

2. Yapmadıklarıyla övülmekten hoşlanmak.

Oysa insan, kendini methetmek için değil, Al­lah’a hamd etmek için yaratılmıştır.

5- Hizmette ihmal

İnsanın tabiatında hizmetten kaçmak, ücrete koş­mak vardır. Bir iş yapılacağı zaman kimse ortalıkta görülmek istemez. Fakat ücret ve mükâfat zamanında, herkes tâlip olur. Kur’ân’da zikredilen şu olay, buna güzel bir örnektir. Şöyle ki:

Peygamberimiz, 1400 sahabiyle umre niyetiyle Mek­ke’ye doğru yola çıkar. O zaman Mekke henüz müşrik­lerin idaresindedir. Bir savaş çıkabileceği endişesiyle, bir kısım bedevi insanlar sefere katılmazlar. Sudan bahanelerle geri kalırlar. Fakat aynı insanlar, Hayber ganimetleri için yola çıkıldığında orduya katılmak is­terler. Cenab-ı Hak, onların bu sefere katılmalarını men eder.¹⁰

Bu hususta yapılması gereken “hizmette ileri, ücrette geri” düsturuyla hareket etmektir.

6- Bahanecilik

Müsbet alanlarda bir varlık gösteremeyenler, birta­kım bahanelerle kendilerini avuturlar. Nedense kendi kusurlarını görmek istemezler. Meselâ, Hudeybiye Sefe­rine katılmayan bir kısım bedevilerin bahanelerine bakalım: “Mallarımız, ailelerimiz bizi alıkoydu. Bizim için mağfiret dile’ diyecekler. Onlar, ağızlarıyla, kalplerinde olmayanı söylüyorlar…”¹¹ “Suçun sahibi olmaz” derler. Hâlbuki “kusurunu görmemek, o kusurdan daha büyük bir kusurdur”¹² Kusurunu gören o kusurdan kurtulmaya çalışır.

İşte, insanın mahiyetinde böyle zaaflar vardır. Bu zaaflar, aslında insanın mânevî terakkisinde mühim birer esastırlar. Meleklerde böyle zaaflar olmadığın­dan, onlarda mücadele de yoktur. Mücadele olmayınca, terakki de söz konusu değildir. Meleklerin bu hali, en­gelsiz koşuları hatırlatır. Her bir melek, kendine ayrı­lan kulvarda takılmadan yoluna devam eder. İnsanla­rın böyle zaafları, maddî-mânevî ilerlemelerinde birer engel olabildiğinden, bunlarla mücadele, engelli at ya­rışlarına benzer. Engelleri aşarak yarışmanın elbette bambaşka zevki vardır. Bu yarış esnasında, insan has­bel-beşer düşebilir. Bu durumda vazifesi, hemen doğru­lup yarışa devam etmektir. Zira engeller takılmak için değil, aşılmak için vardır.

İnsanın meleklere üstünlüğünün mühim bir sırrı, bu zaaflarında gizlidir. Fıtraten cimri bir insanın, nefsini aşarak cömertlikte bulunması, elbette kolay bir şey de­ğildir. Nefsini methe meyilli bir kişinin, “bütün medih ve muhabbet Allah’adır. Bütün iyilikler, güzellikler Ondandır” diyebilmesi şüphesiz az bir hüner değildir.

Bu zaaflar aşılmayacak zaaflar değildir. Zira “Allah kimseye kaldıramayacağı yükü yüklemez”¹³ Bunların aşılmasıyla ilgili olarak, “nefis terbiyesi” bölümünde bazı esaslar ele alınacaktır.