Normal zamanların hükümleriyle, zaruret hallerinin hükümleri ayni değildir. Mesela kişi hayatî bir tehlike zamanında, mesela normal şartlarda yenilmesi haram olan domuz etinden yiyebilir. Kur’anda şöyle bildirilir:
“Allah size ancak şunları haram kıldı: Meyte, kan, domuz eti, bir de Allah’tan başkası adına kesilen hayvanlar. Ama kim mecbur olur da, istismar etmeksizin ve zaruret ölçüsünü aşmaksızın yerse, ona günah yoktur. Çünkü Allah Ğafur- Rahîm’dir (bağışlar, merhamet eder).”1
Burada haram kılındığı bildirilen bu dört şey, ancak ızdırar halinde yenilebilir. Ancak ızrırar halinde de “bâği ve âdî” olmamak, yani doğrudan bunları talep etmemek ve haddi aşmamak lazımdır. Darda kalan kimse, murdar etten doyuncaya kadar yiyemez, ancak ölmeyecek kadar yiyebilir.
Bu ve emsali ayetlerden hareketle, şu iki kaide istihraç edilmiştir:
“Zaruretler, memnu’ (yasak) olan şeyleri mubah kılar.”
“Zaruretler kendi miktarlarınca takdir olunurlar.”2
Öyle anlaşılıyor ki, neyin zaruret olduğu ve neyin de zaruret olmadığı çok iyi bilinmesi, ayrıca zaruret miktarının çok iyi takdir edilmesi gerekir. Yoksa insan “zaruret var” diyerek pek çok günahlara da girebilir. Mesela bir insan “başka yerde iş bulamadım, ancak şarap fabrikasında iş bulabildim. Sevmiyorum, ama mecburen burada çalışıyorum” diyemez. Dinî hassasiyeti olan birinin dinin haram kıldığı bir müessesede çalışması tasvip edilemez.
1 Bakara, 173
2 Mecelle, 21 ve 22. maddeler.