I.BÖLÜM İNSAN, İnsanın Mahiyeti

İnsan, ucu bucağı bilinmeyen varlık âlemi içinde, eşsiz bir konuma sahiptir. Ruhuyla, cesediyle Allah’ın en antika bir san’at eseridir. Kur’ân-ı Kerim, insanın bu özellik­teki yaratılışını “ahsen-i takvim” ile ifade eder.¹

En güzel konumda yaratılan insan, arzın halifesi­dir.² Yani, içinde yaşadığımız şu dünya sarayının ha­lifesi ve sultanı insandır. Bir devlet başkanı nereye gitse, basın mensupları onun peşindedirler. Ağzından çıkan her şeyi kaydederler. Onun gibi, yeryüzünde halife ola­rak gönderilen her insan, bu yüce rütbesinden dolayı “kirâmen kâtibin” denilen meleklerce yakın takip al­tındadır.³ Bu melekler, o insanın her sözünü ve amelini kaydederler.⁴

İnsan, emanet-i kübranın (en büyük emanetin) hâmilidir.⁵ Gökler, yer ve dağlar, o büyüklükleriyle beraber Allah’ın emanetini taşıyabilecek kabiliyetten uzaktırlar. Onlar, ancak insan için birer tefekkür sayfası olabilirler. Nitekim şu hadis-i kudsi de bu mânâyı te’yid eder:

“Ne gökler beni içine aldı, ne de yer. Fakat mü’min kulumun kalbine yerleştim.”⁶

Ne dağlar güneşi kemaliyle gösterir ne de sahralar. Fakat küçük bir ayna, net bir şekilde güneşi yansıtır. Mekândan münezzeh olan Allah’ın mü’min kulunun kalbine yerleşmesini bu misalle daha iyi anlayabiliriz. Demek ki, mü’minin kalbi Allah’ı bilebilecek hassas ve şeffaf bir aynadır. Kalb için “nazargâh-ı İlahi”⁷ de­nilmesi de bu noktadandır.

Cismen küçük olan insan, mânen bir âlemdir. Bu hakikat şöyle ifade edilir:

“İnsan küçük bir âlem ol­duğu gibi, âlem dahi büyük bir insandır.”⁸

Âlemde ne varsa numuneleri insanda vardır. Ruhu ruhlar âlemin­den, hafızası Levh-i Mahfuzdan, hayali âlem-i misal­den haber verir. Elementleri kâinattaki elementlerden­dir. Vücudundaki tüyler yeryüzündeki ağaçlardan; ke­mikler yeryüzündeki taş ve kayalardan; bedeninde ce­reyan eden kan ve gözünden-kulağından, burnundan ve ağzından akan ayrı ayrı sular yeryüzündeki nehir­lerden ve çeşmelerden, madeni sulardan izler taşır.⁹

İnsan, mahlûkatın en şereflisidir. “Biz Âdemoğulla­rını (insanları) mükerrem kıldık” âyeti bunu ilân eder.¹⁰ Âyetin devamında, bu mükerremiyete numune olmak üzere, insana olan nimetlerden ikisine dikkat çekilmiştir:

1- İnsanın karada ve denizde taşınması,

2- En güzel rızıklarla rızıklandırılması.

At ve deve gibi hayvanlar, insandan daha bü­yük olduğu halde, insana itaat etmektedir. O büyük deve, küçük bir çocuğun bile önünde diz büküp, onu sır­tına almaktadır. Ayrıca, insanlığa bir nimet olarak sunulan otomobil, tren gibi vasıtalar; kayık, gemi gibi deniz araçları âyetin işaret ettiği nimetlerdendir.

İnsanın “en güzel yiyeceklerle rızıklandırılması” hu­susu da gerçekten çok düşündürücü bir durumdur. Yeşil ot veya sarı samanla gıdalanıp süt veren hayvanlar, in­sana süt gibi latif bir gıdayı takdim ediyorlar, hattâ canlarını sunmaktan kaçınmıyorlar. Gagasıyla yerden her türlü tanecikleri kursağına indiren tavuk, yumurta gibi lezzetli bir hediyeyi insana getiriyor. Balarısı, çi­çekten çiçeğe dolaşıp, şifalı bir balı insana yediriyor…

İşte, bütün bu gibi durumlar, insanın ne kadar nazik ve nazenin bir varlık olduğunu gösterir. İnsanların Rabbi olan Allah, onlara çok iyi bakıyor, ikram edi­yor. Hâlbuki insan, kendi zatında çok fakir bir varlık. “Ey insanlar! Siz Allaha karşı fakir kimselersiniz” âyeti insanın bu yönüne dikkat çeker.¹¹ İsterse dünyanın en zengin kişisi olsun, herkes Allah’a muh­taçtır. Onun yaratmasına, Onun rızıklandırmasına, Onun ebediyet yurduna muhtaçtır.

Böyle fakir bir varlığın Allaha muhatap olması ne büyük bir lütuftur! Bazı büyük makam sahipleri, alt de­recedeki insanlara muhatap olmaktan kaçınırken, bü­tün âlemlerin Rabbi, insanı kendine “özel muhatap” seçmiştir. Kur’ân-ı Kerimde, “Ey insan! Ey Âdemoğul­ları! Ey iman edenler!” şeklindeki seslenişler insana yapılmıştır.

İşte Kur’ân’ın âyetleri ışığında bakıldığında insanın mahiyeti bu tarzda iken, Kur’ân’ın nuruyla insana bakmayanlar, bu mahiyeti görememişlerdir. Kimi onu bir madde yığını sanmış, kimi maymunun bir üstünde yer alan bir hayvan kabul etmiş, kimi onu “homo economicus: ekonomik bir canlı” şeklinde değerlendirmiş…