TEFSİRDE İHTİLAF

Tefsir kitaplarına bakanlar, aynı ayet hakkında farklı yorumlarla karşılaşınca genelde şaşırırlar. Hâlbuki Zerkeşi’nin de dikkat çektiği gibi, bu farklı yorumlar çoğu kere şeklî bir ihtilaftır. Ancak, işin hakikatine aşina olmayanlar gerçek ihtilaf zannederler… Her bir müfessir, ayetin manasından bir ciheti zikreder… Dolayısıyla, ibarelerin ihtilafından, murat edilen manaların ihtilafı anlaşılmamalıdır. Durum, şairin;

“İbarelerimiz farklı da olsa senin güzelliğin birdir.

Her biri aynı cemale işaret etmektedir” dediği gibidir.¹

Muazzam bir şelaleyi seyreden insanlar, kendi durumlarına göre manalar hissederler. Mesela, bir şairin hissiyatı galeyana gelir, o güzel manzara ile ilgili bir şiir yazar. Bir ressam, o muhteşem manzarayı resmetmeye çalışır. Bir çiftçi, “bu suyu bizim tarlaya çevirsek ne iyi olur” diye düşünür. Bir baraj mühendisi ise, bu suyun arkasında muazzam bir baraj görür, çevreyi hem aydınlatmak, hem de sulamak için projeler yapmaya başlar.

İşte, her bir Kur’an ayeti, bir çağlayan misali akmakta, muhataplarının idrak seviyesinden onlara ders vermektedir. Bütün asırlar ve o asırlardaki bütün insanlar Kur’an ayetlerinin muhatabıdırlar. Her asır, Kur’an’dan kendi hissesini alır, başka asırların hissesine karışmaz.

Kur’an’ın yorumundaki ihtilafın genelde şeklî bir ihtilaf olduğu gerçek olmakla beraber, şekli ihtilaf sınırını aşan yorumlar da olduğu görülmektedir. Bu yüzden tefsirlerde görülen ihtilaf iki şekilde ele alınmıştır:

1. Tenevvü ihtilafı

2. Tezad ihtilafı.²

Mesela, Kur’an’da geçen “Sırat-ı Müstakim” (doğru yol) ifadesi,

-Allah’ın Kitabı,

-İslam,

-Sünnet ve cemaat

-Ubudiyet yolu tarzlarında açıklanmıştır. Bu açıklamalarda sıfatlar mütenevvi, isimler müteaddit, ibareler farklı da olsa, müsemma birdir.³

Abdestle ilgili ayette geçen “veya kadınlara dokundunuzsa…”⁴ ayetinin farklı iki yorumu tezad ihtilafına örnek olabilir. İmam-ı Şafii, ayeti zahirine göre yorumlar. İmam-ı Azam ise “cinsel ilişkiden kinaye” olarak değerlendirir. Buna göre, kadınlara dokunmak Şafii mezhebinde abdesti bozan bir durum olarak görülür.⁵

Kur’an’ın yorumunda karşılaştığımız bu tür tezat ihtilafları sayıca çok fazla değildir. Bu tür ihtilafın örnekleri, daha çok Batınî ekollerde görülmektedir. İlerde örnekleri gelecektir.